Participatiewet

De minister ontraadt de gewijzigde amendementen van de leden Ergin en Beckerman over het niet meetellen van tegemoetkomingen als vermogen in de Participatiewet en het vaststellen van 0% rente op studieleningen vanwege uitvoerbaarheid, financiële dekking en beleidskaders. Tevens wordt aangegeven dat DUO oud-studenten zal informeren over de gevolgen van de aanvullende tegemoetkoming voor vermogensafhankelijke regelingen.

Het kabinet werkt actief aan de uitvoering van de aanbevelingen uit het parlementaire enquêterapport "Blind voor mens en recht", met nadruk op versterking van rechtsbescherming, transparantie, toezicht op algoritmes en wettelijke maatregelen tegen discriminatie door de overheid. Concrete stappen zijn onder meer het voorleggen van een grondwetsvoorstel voor constitutionele toetsing, het versterken van kennis en toezicht op datagebruik, uitbreiding van de Algemene wet gelijke behandeling naar overheidshandelen, en een nader te informeren besluit over de afsplitsing van de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State.

De minister heeft bestuurlijke afspraken aangekondigd met gemeenten en signaalpartners om de vroegsignalering van schulden te verbeteren, met als doel het landelijke bereik te verdubbelen en uitval van signalen te halveren. Hiervoor wordt een structurele impuls van €20 miljoen beschikbaar gesteld en wordt een centraal aanleverpunt voor signalen ingericht.

De minister waardeert het amendement van het lid Mulder, maar ontraadt het omdat proactieve dienstverlening en handhaving verschillende doelen hebben en het combineren daarvan het vertrouwen en de hulpacceptatie kan schaden. Daarnaast is het volgens de minister niet nodig om aanvullende verwerkingsbevoegdheden voor handhaving in het wetsvoorstel op te nemen, omdat bestaande regels hiervoor al voldoende zijn.

Het kabinet presenteert de Miljoenennota 2027 met maatregelen gericht op lastenverlichting, investeringen in infrastructuur, woningbouw en vergroening, en het uitstellen van sociale zekerheidsmaatregelen om breed draagvlak te creëren. Tevens worden extra middelen vrijgemaakt voor veiligheid, asielbeleid, ondersteuning van jonge gezinnen en kwetsbare groepen, en wordt het box 3-stelsel herzien met een focus op een vermogenswinstsystematiek.

De minister meldt dat de banenafspraak in 2025 met bijna 92.000 extra banen voor mensen met een beperking de doelstelling van 125.000 banen niet heeft gehaald en werkt daarom aan een vernieuwde banenafspraak, waarbij de ondersteuningsbehoefte centraal staat en het onderscheid tussen markt en overheid bij de telling per 2027 vervalt. Daarnaast is een quotumpercentage voor werkgevers geïntroduceerd en wordt het bereik van de doelgroep uitgebreid via een wetsvoorstel, met nadere informatie hierover uiterlijk eind dit jaar.

Het ontwerpbesluit tot vaststelling van het tijdstip van volledige inwerkingtreding van de Wet banenafspraak wordt ter voorhang aan de Tweede Kamer aangeboden, zodat de Kamer zich hierover kan uitspreken. De definitieve vaststelling vindt niet eerder dan vier weken na overleggen aan beide Kamers plaats, conform de wettelijke procedure.

De Kamer is geïnformeerd over de onderzoeksopzet voor de periodieke rapportage Bijstand & Participatie, die de beleidsperiode 2019-2026 omvat en zich richt op de doeltreffendheid en doelmatigheid van het bijstands- en participatiebeleid. De rapportage zal onder meer beleidswijzigingen, uitgaven en beleidsinstrumenten evalueren, met aandacht voor mogelijke verbeteringen en besparingsopties.

Er is besloten om bestaande initiatieven zoals MijnBetaaloverzicht, Schuldenwijzer en het Schuldenknooppunt verder te ontwikkelen en te integreren om beter inzicht in schulden te bieden, waarbij een volledig integraal schuldenoverzicht vanwege technische, juridische en praktische beperkingen voorlopig niet haalbaar wordt geacht. Daarnaast wordt het Wetsvoorstel Bescherming inkomen bij beslagleggingen ingediend om de beslagvrije voet beter te waarborgen en gegevensuitwisseling tussen publieke en private partijen te verbeteren.

De minister stuurt het conceptbesluit voor de uitwerking van proactieve dienstverlening SZW en het vervallen van de grondslagen voor SyRI toe, met de kanttekening dat het besluit nog kan wijzigen en nog niet in de ministerraad is behandeld. Daarnaast wordt de beoogde inwerkingtredingsdatum van de wet en het besluit uitgesteld van 1 juli 2026 naar 1 januari 2027, mede vanwege lopende parlementaire procedures en financiële dekking voor enkele onderdelen.

De minister kondigt aan dat met de wetswijzigingen van Participatiewet in balans vanaf 1 januari 2026 de aanvraagprocedure voor bijstand meer wordt geharmoniseerd en meer ruimte biedt voor maatwerk, zoals het afzien van de vierwekenzoektermijn voor kwetsbare jongeren. Gemeenten blijven verantwoordelijk voor uitvoering en instructies, ondersteund door VNG en Divosa, terwijl het Rijk faciliteert met duidelijke regelgeving en kennisdeling. In 2028 volgt een invoeringstoets om knelpunten te signaleren en aan te pakken.

De evaluatie van de financieringssystematiek van loonkostensubsidies bevestigt dat deze gemeenten stimuleert het instrument te blijven inzetten. De minister besluit de Participatiewet niet aan te passen voor een "right to challenge", omdat recente wijzigingen als voldoende worden gezien. Tevens wordt de giftenvrijlating van 1.200 euro gehandhaafd, ondanks zorgen over uitvoerbaarheid, om het aanvullend karakter van de bijstand te waarborgen.

Het kabinet investeert €290 miljoen om sociaal ontwikkelbedrijven te versterken en beschut werk te stimuleren, met als doel een toekomstbestendige sociale infrastructuur en meer werk voor mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt. Er komt een nieuw verdeelmodel en een forfaitaire loonkostensubsidie voor beschut werk vanaf 2028. Gemeenten en bedrijven worden ondersteund via een gezamenlijk programma om de transitie te versnellen.

De Minister bevestigt dat gemeenten bijstandsuitkeringen moeten beëindigen bij overschrijding van de vermogensgrens, ook als dit komt door ontvangen dwangsommen, die niet als compensatie gelden. Compensatiegelden voor toeslagenaffaire-gedupeerden worden wettelijk vrijgesteld van de vermogenstoets. Landelijke richtlijnen en hardheidsclausules moeten schrijnende situaties voorkomen.

Het kabinet schrapt structureel circa €30 miljoen per jaar voor proactieve dienstverlening om niet-gebruik van bijstand tegen te gaan, vanwege budgettaire redenen, maar maakt via een nota van wijziging financiële middelen vrij om gegevensdeling voor algemene bijstand alsnog mogelijk te maken. Het kabinet blijft proactieve dienstverlening ondersteunen en streeft ernaar het wetsvoorstel snel met de Kamer te bespreken.

Het ontwerpbesluit wijzigt het Besluit advisering beschut werk zodat werknemers eenvoudiger kunnen wisselen van baan binnen de banenafspraak door het advies beschut werk zonder nieuw onderzoek te laten herleven. De Kamer krijgt de mogelijkheid om zich hierover uit te spreken voordat het besluit aan de Raad van State wordt voorgelegd.

De staatssecretaris zet in op het optimaliseren van de taaleis in de Participatiewet door extra middelen beschikbaar te stellen voor taalonderwijs (€3,7 miljoen in 2027, oplopend tot €17,4 miljoen structureel) en gemeenten te stimuleren de taaleis strikt te handhaven met mogelijke uitkeringsverlagingen tot 100%. In april volgt een plan voor verbetering en inzet van middelen, gericht op betere participatie en uitvoerbaarheid.

Het aantal bijstandsontvangers steeg eind 2024 met 1%, vooral onder jongeren tot 27 jaar en mensen met niet-Europese herkomst. Gemeenten boden meer re-integratievoorzieningen aan, met een groeiende inzet van loonkostensubsidies en jobcoaches. Een recent onderzoek toont grote diversiteit in gemeentelijke re-integratiedienstverlening en benadrukt de noodzaak van regionale samenwerking en gerichte ondersteuning voor mensen met een arbeidsbeperking.

De overheid streeft naar duurzame werkplekken voor de banenafspraakdoelgroep en meldt dat in 2024 het Rijk 85% van de doelstelling behaalde, een stijging ten opzichte van 2023. De vernieuwde Wet banenafspraak zal markt- en overheidssector samenvoegen om samenwerking te versterken, ondanks uitdagingen zoals begeleiding en AI-impact. Defensie investeert in duurzame inzet en begeleiding, met een stijgende realisatie van 66,2% in 2024.

De Participatiewet in balans treedt in werking met instemming van de Eerste Kamer. Er worden maatregelen genomen zoals de overheveling en hoogte van de aanvullende jongerennorm, maatwerk bij de kostendelersnorm, giftenvrijlating voor voedselbanken en implementatiemiddelen per gemeente.

Gemeenten mogen vanaf 1 januari 2026 vooruitlopen op gedoogde onderdelen van de Participatiewet, zoals de premie arbeidsinschakeling voor jongeren tot 27 jaar, verruiming van bijverdiengrenzen voor jongeren en maatschappelijke participatie, ondanks dat deze formeel pas in 2027 ingaan. Dit bevordert voorbereiding, kennisdeling en betere ondersteuning van inwoners.

Het definitieve macrobudget voor bijstand en loonkostensubsidies in 2025 bedraagt €7,7798 miljard, een stijging ten opzichte van 2024, en het voorlopige macrobudget voor 2026 is vastgesteld op €7,946 miljard. Het verdeelmodel voor gemeentelijke budgetten is aangepast, onder andere voor Oekraïense ontheemden en een aanvullende jongerennorm voor jongeren zonder ouderlijke ondersteuning, met middelen die worden overgeheveld van het gemeentefonds. Gemeenten kunnen gebruikmaken van een rekentool voor inzicht in budgetverdeling en bijstandsuitgaven, en bij grote tekorten is een vangnetregeling beschikbaar.

De taaleis in de Participatiewet blijft als afzonderlijke verplichting behouden om bijstandsgerechtigden te stimuleren hun Nederlandse taalvaardigheid te verbeteren en zo de arbeidsmarktdeelname te vergroten. Er worden extra middelen beschikbaar gesteld voor gemeenten en het handhavingsregime wordt vereenvoudigd en afgestemd op andere socialezekerheidswetten, met een stapsgewijze verlaging van de uitkering bij niet-naleving. Daarnaast wordt de taaleis verder geoptimaliseerd op basis van praktijkervaringen van gemeenten, taalaanbieders en ervaringsdeskundigen.

De gemeente mag bij beslag op bijstand de vakantietoeslag niet maandelijks afdragen aan de deurwaarder, maar moet wachten op de jaarlijkse uitbetaling, tenzij de schuldenaar instemt. Het kabinet gaat met de VNG overleggen om de handreiking over zorgvuldige besluitvorming bij afdrachtmomenten te verduidelijken. Jaarlijkse afdracht wordt aanbevolen om kosten te beperken, maar in uitzonderlijke situaties kan maandelijkse afdracht passend zijn.

De staatssecretaris werkt aan een fundamentele herziening van de Participatiewet om deze beter in balans te brengen, met focus op betere ondersteuning voor mensen zonder arbeidsvermogen, een nieuwe balans tussen werk en participatie, en vereenvoudiging van regels rond inkomen en vermogen. Diverse beleidsopties zijn ontwikkeld in samenwerking met gemeenten en cliëntenorganisaties, waarna het kabinet en Tweede Kamer keuzes maken voor verdere uitwerking. De uitvoering en financiering van deze herziening zijn voor een volgend kabinet.

De staatssecretaris bevestigt dat gemeenten binnen de Participatiewet ruimte hebben om sociale coöperaties te ondersteunen als vorm van arbeidsinschakeling, mits duidelijke afspraken worden gemaakt over verplichtingen en opbrengsten. UWV ondersteunt sociale coöperaties niet als re-integratievorm vanwege complexiteit, maar zelfstandigen met een UWV-uitkering kunnen hier wel aan deelnemen. Daarnaast wordt het volgen van een basiscursus ondernemerschap door bijstandsgerechtigden die ondernemer willen worden actief aanbevolen om duurzame uitstroom uit de bijstand te bevorderen.

In 2024 zijn bijna 4.000 extra banen voor mensen met een beperking bij reguliere werkgevers gerealiseerd, maar de doelstelling van 115.000 extra banen is met 89.616 banen niet gehaald. De staatssecretaris kondigt aan het onderscheid tussen markt- en overheidswerkgevers per 1 juli 2026 op te heffen om gezamenlijke banencreatie te stimuleren en de quotumregeling mogelijk te activeren bij aanhoudende stagnatie.

Het demissionaire kabinet investeert structureel €90 miljoen extra per jaar om beschut werk te versterken, onder meer door de loonkostensubsidie te verbeteren en eenvoudiger te maken. Gemeenten en sociaal ontwikkelbedrijven krijgen hiermee betere ondersteuning om meer mensen met een ondersteuningsbehoefte passend werk te bieden en de doelstellingen voor beschut werk te halen. Daarnaast wordt gewerkt aan een toekomstbestendige sociale infrastructuur en afspraken met werkgevers om doorstroom naar regulier werk te bevorderen.